اتاق بازرگانی و صنایع و معادن بندر بوشهر

کمبود یا انتشار نامنظم آمارهای اقتصادی قابل استناد توسط نهادهای رسمی، همواره مورد انتقاد کارشناسان و صاحبنظران اقتصادی در کشور ما بوده است، اما آنچه که در چند ماه اخیر درباره حال و روز صنعت و به طور مشخص، درباره ظرفیت مورد استفاده کارخانجات کشور گفته و شنیده شده، به راستی شگفت‌انگیز است. آخرین صحنه این ماجرای دنباله‌دار هفته گذشته در اصفهان مشاهده شد که در آن، فعالان اقتصادی با مسوولان وزارت صنایع و معادن در کنار هم نشستند و مطالبی را بر زبان آوردند که گويي از دو جهان کاملا متفاوت سخن مي‌گویند. سابقه ماجرا به چند ماه پیش باز مي‌گردد که رييس اتاق بازرگانی تهران از ابتلای تولید کشور به ذات‌الریه سخن گفت و اظهار داشت: «دریچه‌های تنفسی تولید بسته شده است و تولید ما را دچار ذات‌الریه کرده است»(1) چندی بعد، رييس اتاق بازرگانی ایران توضیحات مفصل‌تری در این زمینه داد و ارقام مشخصی را در مورد ظرفیت عاطل‌وباطل مانده صنایع کشور ارائه کرد. به گفته ایشان: «براساس گزارش کميسيون صنعت اتاق ايران، 50 درصد واحدهاي توليدي در اکثر مناطق صنعتي کشور در حال تعطيلي يا در شرف تعطيل شدن هستند... تحقيقات اتاق بازرگاني نشان مي‌دهد كه اکثر واحدهاي توليدي و صنعتي بزرگ کشور با کمتر از 30 درصد ظرفيت اسمي‌خود مشغول به کار هستند. او عدم استفاده از تمام ظرفيت واحدهاي توليدي را تضييع منابع انساني و ماشين آلات دانست و گفت: برخي واحدهاي توليدي به دليل شرايط اقتصادي مجبور به تعديل نيروي انساني هستند. او تاکيد کرد: رکود در اقتصاد ايران جدي است و بايد همه بکوشيم در کشور رونق اقتصادي ايجاد شود»(2) این آمار و ارقام، از جانب مسوولان وزارت صنایع مورد تردید قرار گرفت و اساسا این نکته که اقتصاد ایران گرفتار رکود و کسادی است، انکار شد. به گفته معاون اقتصادی وزیر صنایع: «ما تا به حال مستنداتي پيدا نکرده‌ايم که نشان بدهد توليد کشور ما با 50 درصد ظرفيت خود مشغول کار است. بنابراين من از جنابعالي (مصاحبه‌کننده) خواهش مي‌کنم از طريق روزنامه‌تان به افکار عمومي ‌اعلام کنيد هر کس استناداتي راجع به اينکه توليد در کشور با 50 درصد ظرفيت خودش به فعاليت مي‌پردازد به ما ارائه دهد، ما هم تشکر و قدرداني مي‌کنيم.... حالا به فرض اينکه اين حرف درست باشد، ما بايد بياييم از چند جنبه آن را بررسي کنيم. قبلا چقدر بوده که الان 50 درصد است؟ يک موقع مي‌بينيد اين داستاني هميشگي بوده. ....شما اصلا بياييد بگوييد من تحقيق کرده‌ام صنايع کشور با 40 درصد ظرفيت خود مشغول کارند. بنده هم مي‌گويم آمار داريم که نسبت به همه سال‌هاي گذشته افزايش توليد داريم.»(3) این توضیحات معترضان را قانع نکرد و بسیاری از فعالان اقتصادی و حتی برخی از سیاستمداران هم چنان بر واقعیت داشتن رکود و کسادی و ظرفیت بلااستفاده گسترده در صنایع کشور پافشاری مي‌کنند. یکی از آخرین نمونه‌های آن، سخنان یکی از اعضای کمیسیون صنایع مجلس است. به گفته ایشان «صنایع كشور با كمتر از 40 درصد ظرفیت كار می‌كنند. اگر به شهرك‌های صنعتی سر بزنیم، در فعال‌ترین شهرك‌های صنعتی واحدهای بسیاری را می‌یابیم كه در مرز تعطیلی قرار دارند یا اصلا كار نمی‌كنند؛ بنابراین به عنوان عضو كمیسیون صنایع، ادعای بحران در صنایع كشور را مطرح نمی‌كنم، بلكه این ادعا را به عینه ثابت می‌كنم».(4) و البته فعالان بخش خصوصی نیز در این رابطه درد دل‌های خود را دارند. در هفته‌ای که گذشت، اتاق تهران در جلسه‌ای پر جوش و خروش شاهد سخنانی از این دست بود: «.... بسیاری از کارخانه‌های ما به دلیل نبود مواد اولیه متوقف شده‌اند، برخی کارخانه‌ها به دلیل فروش نرفتن تولیداتشان انبارها را پرکرده‌اند و به این ترتیب ضرر می‌دهند، برخی دیگر توان پرداخت حقوق کارگرانشان را ندارند، واردات کالاهای بی‌کیفیت و غیراستاندارد چینی به داخل کشور بیداد می‌کند و این درحالی است که بخش تولید ما که کالاهای مشابه تولید می‌کند، با ورود این کالاها فلج می‌شود... بگیر و ببندهایی که بانک‌ها با همکاری قوه‌قضائیه در مورد بدهی‌های معوقه یا سررسید شده به راه انداخته‌اند، به سود تولید نیست. همه آويزانند و طرح‌ها متوقف...». نایب رييس اتاق تهران نیز ضمن اشاره به بحران در برخی حوزه‌های اقتصاد کشور و ابراز نگرانی از تعطیل شدن واحدهای تولیدی گفت: «این کارخانه‌ها در سال‌های متمادی و با قبول هزینه‌های گزاف ساخته شده‌اند و حیف است که در این شرایط با اقتصاد کشور وداع کنند»(5) این‌ها پس زمینه جلسه‌ای بود که هفته گذشته با حضور وزیر و مسوولان وزارت صنایع و فعالان اقتصادی در اصفهان تشکیل شد. فعالان اقتصادی در این جلسه نیز از رکود و کسادی بازارها، ظرفیت عاطل و باطل مانده تولید در اغلب کارخانجات، نرخ غیر واقعی ارز و خطر تعطیلی واحدهای تولیدی گفتند و خواستار تدابیر راهگشا از جانب دولت شدند. وزیر محترم صنایع در این جلسه، معضلاتی از قبیل «نقدینگی، تعرفه، قاچاق، واردات، سیاست‌های ارزی و سیاست‌های مالیاتی» را از جمله مسائل کلی صنعت کشور بر شمردند و تاکید کردند که در برنامه پنجم مي‌بایست رويکرد اصلی معطوف به صنعت و معدن باشد. با این حال، ایشان ضمن نادرست خواندن آمار مربوط به ظرفیت تولید مورد استفاده صنایع اظهار داشتند که چرخه صنعت كشور در شرایط فعلی خوب می‌چرخد. اما آنچه که مشخصا به بحث ما مربوط مي‌شود، بیانات ایشان در مورد آمار و ارقامي ‌است که پیش‌تر از جانب رييس اتاق ایران مطرح شده بود و در این جلسه نیز توسط برخی از حضار تکرار شد. به نوشته سایت‌های خبری: «در این نشست وزیر صنایع و معادن در واكنش به اظهارنظر نماینده مجلس شورای اسلامي‌ مبنی بر فعالیت 40 درصدی ظرفیت واحدهای صنعتی گفت: این رقم از عجایب ریاضیات است، چون 60 درصد صنعت كشور با ظرفیت 100 درصد فعالیت می‌كنند. به گزارش ایلنا، علی‌اكبر محرابیان افزود: فعالیت كارخانجات فولادسازی، سیمان و صنایع آلومینیوم كشور با افزایش تولید و استفاده از تمام ظرفیت در حال انجام است و صنایع آلومینیوم‌سازی امسال 22 درصد نسبت به سال گذشته افزایش تولید داشته است. وی 60 درصد ارزش افزوده صنایع كشور را شامل صنایع فولادسازی، سیمان و آلومینیوم دانست و گفت: از عجایب ریاضی است كه 60 درصد ارزش افزوده با ظرفیت 100 درصد مشغول فعالیت است، ولی صنایع كل كشور با 40 درصد ظرفیت مشغول فعالیت است؟ ایشان همچنین خطاب به حضار گفتند: «مراقب باشیم دستی دستی برای خودمان با ایجاد فضا و منفی بافی مشکل ایجاد نکنیم». آمار مورد استناد اتاق بازرگانی ایران نیز از جانب ایشان مورد انتقاد قرار گرفت: «تعداد 80 هزار واحد تولیدی در كشور دارای پروانه و450 هزار واحد بدون پروانه، از كارگاه تا كارخانه بزرگ، مشغول فعالیت است و نمونه‌گیری 183 واحد نمی‌تواند نمایانگر وضعیت كل صنعت كشور باشد. وی آمار 40 درصد ظرفیت تولید (مورد استفاده) در کشور را مربوط به یک تحقیق اتاق بازرگانی ایران در مورد وضعیت 183 واحد تولیدی دانست و گفت: چرا اجازه می‌دهیم عده‌ای با اغراض خاص آمار دروغ به خورد جامعه بدهند؟»(6) این که کدام طرف این مجادله درست مي‌گوید و آیا در حال حاضر «چرخه صنعت خوب مي‌چرخد» یا صنعت کشور در چنبره یک بحران تمام عیار گرفتار شده است، البته سوال مهمي‌ است، اما ریشه‌ای‌تر از این سوال، نفس وجود چنین اظهارات متفاوت و متناقضی است که نشان از یک کاستی جدی در عملکرد سازمان‌های متولی اقتصاد کشور ما دارد. در «عصر اطلاعات» و در دورانی که آمار و اطلاعات دقیق و قابل اعتماد، رکن اساسی تصمیم‌گیری‌ها و سیاست‌گذاری‌های اقتصادی به شمار مي‌رود، آیا شگفت‌آور نیست که ظاهرا هیچ کس از ظرفیت مورد استفاده (یا عاطل و باطل مانده) صنایع کشور ما خبر ندارد؟ یا در هر حال مقامات رسمي‌، آماری در این زمینه انتشار نداده‌اند؟ آیا سیاست‌های پولی و مالی ناظر به مقصود، در شرایطی که صنایع با ظرفیت کم و بیش کامل فعالیت دارند، با وضعیتی که 50 یا 60 درصد ظرفیت تولید کارخانجات بلا استفاده مانده است، کاملا متفاوت نخواهد بود؟ آیا در کشوری که از نظر کارشناسان خبره آمار و اقتصاد کم و کسری ندارد، فقدان این قبیل آمارهای تعیين‌کننده، که در حقیقت چراغ راه سیاستگذاران اقتصادی به شمار مي‌روند، اندکی عجیب به نظر نمي‌آید؟ هنگامي ‌که نهادهای رسمي‌ متولی اقتصاد کشور، آمار برخی از متغیرهای اقتصادی پر اهمیت را تهیه یا منتشر نمي‌کنند، ارائه این قبیل آمار و اطلاعات از جانب افراد و نهادهای مختلف، براساس مطالعاتی که ممکن است به لحاظ علمي‌ کاستی‌هايي هم داشته باشند، نباید تعجب‌آور باشد یا به سوء‌نیت و غرض‌ورزی تعبیر شود. یادمان باشد که ریاست محترم جمهور نیز در سخنان تلویزیونی خود در هفته گذشته، به مطلبی اشاره کردند که با نتیجه‌گیری مطالعه اتاق ایران بی‌شباهت نیست. به گفته ایشان: «کل توليد ما با 40 درصد ظرفيت کار مي‌کند و کارخانه‌هاي ما يک شيفتي هستند و وقتي در بازار تقاضا باشد، دو شيفتي مي‌شوند و اين يعني تزريق خون تازه به پيکر اقتصاد کشور».(7) در شرایطی که «صورت مساله» مبهم و مورد مناقشه باشد ، چگونه مي‌توان به یافتن راه حل آن امید بست؟ آن هم در رابطه با مساله‌ای که زندگی اقتصادی کشور به آن گره خورده و آگاهی کامل از وضعیت کنونی آن، شرط لازم در تدوین و اجرای سیاست‌های چاره‌جویانه است.

1 - نقل شده در دنیای اقتصاد. 21 خرداد 88

 2 - نقل شده در روزنامه اعتماد 6 مهر ماه 1388

 3 - نقل شده از مصاحبه افشین روغنی، معاون اقتصادی وزیر صنایع و معادن با روزنامه اعتماد. 12 آبان 1388

 4 - گزارش ایلنا از سخنان نماینده اصفهان در مجلس شورای اسلامی. سایت آینده. 8 آذر 1388

 5 - نقل شده در دنیای اقتصاد. 12 آذر 1388

6 - همه نقل قول‌های مربوط به جلسه اصفهان از گزارش سایت تابناک. 12 آذر 1388 نقل شده است.

7 - نقل شده از گزارش مشروح سخنان رييس‌جمهور در گفت‌وگوي زنده تلويزيوني در جام جم آنلاین. سه‌شنبه 10 آذر 1388

منبع: روزنامه دنیای اقتصاد